Uzun Bıçaklar Gecesi: İktidarın İç Tasfiyesi ve Devletleşme Eşiği

30 Haziran 1934 gecesi Almanya’da yaşananlar, Nazi rejiminin yalnızca siyasal rakiplerine yönelttiği bir şiddet dalgası şeklinde okunmamalıdır. Zira literatüre Uzun Bıçaklar Gecesi adıyla geçen meşhum hadise, iktidarın kendi iç yapısını yeniden düzenlediği ve devrimci hareketin devlet aygıtına dönüştüğü kritik bir eşiği görünür kılmıştır. Hitler’in iktidarı ele geçirdikten sonra karşılaştığı temel mesele, muhalefetin bastırılmasıyla sınırlı kalmamış; rejim içindeki güç odaklarının denetlenmesi de belirleyici hale gelmiştir. Bu nedenle operasyon, Nazi hareketinin sokak militanlığından kurumsallaşmış diktatörlüğe yöneldiği tarihsel bir kırılma noktasını temsil etmektedir.

Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi’nin yükselişi, büyük ölçüde SA’nın (Sturmabteilung) sokaktaki etkinliğine dayanmaktadır. 1920’lerin sonundan itibaren SA, Nazi mitinglerini koruyan, politik rakiplere gözdağı veren ve Weimar Cumhuriyeti’nin kırılgan kamusal düzenini zorlayan paramiliter bir güç olarak şekillenmiştir. Bu örgüt, partinin iktidar yürüyüşünde vazgeçilmez bir rol oynamakta, aynı zamanda hareketin devrimci dinamizmini temsil etmektedir. Ancak iktidarın 1933’te Hitler’in eline geçmesiyle birlikte, SA’nın kitlesel yapısı rejim açısından yeni bir sorun alanı yaratacaktır.

Hitler şansölye olduktan sonra Almanya’da iktidarın bütünüyle merkezileştiği söylenemez; çünkü ordu, bürokrasi ve muhafazakar elitler halen belirli bir özerklik taşımaktadır. Bu bağlamda Nazi rejimi, iktidarını kurumsallaştırmak zorunda kalmış; sokak hareketi olarak başlayan devrimci enerji, devletin süreklilik talebiyle karşı karşıya gelmiştir.

Öte yandan SA’nın talepleri de, rejimin geleceğine dair temel bir gerilim üretmektedir. Ernst Röhm liderliğindeki SA kadroları, “ikinci devrim” söylemini gündemde tutmakta, toplumsal dönüşümün derinleştirilmesini istemektedir. Bu beklenti, Hitler’in orduyla uzlaşmaya dayalı iktidar konsolidasyonu stratejisiyle çelişmektedir.

Zaman geçtikçe, Röhm’ün kişisel hırsı ve SA’nın artan gücü, Reichswehr açısından doğrudan bir tehdit olarak algılanmaya başlanacaktır. Ordu, Almanya’nın geleneksel devlet yapısının taşıyıcısı konumundadır ve Hitler’in iktidarını sürdürebilmesi adına desteği vazgeçilmezdir. Bu nedenle 1934 yazına gelindiğinde rejim içinde açık bir soru belirginleşmiştir: Nazi hareketi devrimci bir paramiliter çizgide mi ilerleyecek, yoksa devletin disiplinine mi bağlanacaktır ? Uzun Bıçaklar Gecesi bu soruya verilmiş kanlı bir yanıt niteliği taşımaktadır.

Operasyonun hazırlık süreci, Hitler’in iktidar pratiğinin karakterini de açığa çıkaracaktır. Röhm’e karşı güven telkin eden açıklamalar sürdürülürken, aynı anda SS ve Gestapo eliyle kapsamlı bir tasfiye planı yürürlüğe konmuştur. Himmler ve Heydrich gibi figürler, bu süreçte sadece emir uygulayan aktörler olarak kalmamış; yeni rejimin güvenlik mimarisini kuran isimler haline gelmiştir. 30 Haziran gecesi başlatılan operasyon, SA liderliğinin tutuklanmasıyla başlamış, kısa sürede parti içi tasfiyenin ötesine taşarak eski muhafazakar rakiplerin de ortadan kaldırıldığı geniş bir infaz dalgasına dönüşmüştür.

Uzun Bıçaklar Gecesi’nin ardından SA siyasal etkisini büyük ölçüde kaybedecek, SS rejimin asli baskı aygıtı olarak yükselmeye başlayacaktır. Daha önemlisi, ordu Hitler’e bağlılık yemini ederek rejimin yeni merkezini tanımıştır. Hitler ise operasyonu “devletin kendini savunması” olarak sunacak, böylece lider iradesinin hukukun yerine geçtiği yeni bir meşruiyet düzeni kurulacaktır. Bu gece, Nazi iktidarının düşmanlarını bastırmasının ötesinde, kendi içindeki alternatif güç ihtimallerini de ortadan kaldırdığı bir dönemeç olarak tarihe kazınmıştır.

• SA’nın Yükselişi: Sokak Siyasetinden Paramiliter Hegemonyaya

Nasyonal Sosyalist hareketin erken dönem dinamikleri, parlamenter rekabetten çok sokak siyasetinin sert mantığı içinde gelişmiştir. Söz konusu mantığı anlamak adına bakmamız gereken yer ise, Weimar Cumhuriyeti’nin son yıllarıdır. Ekonomik çöküşün, siyasi parçalanmanın ve toplumsal radikalleşmenin iç içe geçtiği bu kriz ortamında politik mücadele, salt propaganda ya da seçim kampanyalarıyla yürütülmemiş; sonuçta kamusal alan, paramiliter güçlerin çatışma sahasına dönüşmüştür. SA mezkur koşullar altında ortaya çıkmış ve Nazi hareketinin kitlesel mobilizasyon kapasitesini taşıyan başlıca örgüt haline gelmiştir.

1920’lerin başından itibaren SA, parti toplantılarını koruyan bir güvenlik birimi olmanın ötesine geçecektir. Örgüt, giderek Nazi ideolojisinin sokaktaki temsilcisi halini almış ve düşman olarak kodlanan komünist gruplar ile sendikal yapılara karşı sistematik bir şiddet uygulamıştır. Bu şiddet, rastlantısal bir taşkınlık değil; hareketin politik stratejisiyle bütünleşen bir baskı aracıdır. Nazi Partisi, iktidara yürürken demokratik kurumların zayıflığından yararlanmış; SA ise bu zayıflığı fiili bir güç gösterisine dönüştürmüştür.

SA’nın toplumsal tabanı da, rejimin ilerleyen yıllardaki iç gerilimlerini anlamak açısından bizlere ışık tutmaktadır. Zira organizasyon, büyük ölçüde savaş sonrası hayal kırıklığı yaşayan genç erkekleri, işsizleri ve alt sınıf radikallerini bünyesinde toplamıştır. Bu kesimler, Nazi hareketini yalnızca ulusal bir restorasyon projesi olarak değil; aynı zamanda toplumsal düzenin köklü dönüşümü olarak görmektedir. Binaenaleyh SA, Hitler’in iktidarını destekleyen bir aygıt olmakla birlikte, hareketin içinde devrimci beklentileri canlı tutan bir taşıyıcıya dönüşmüştür.

1933’te iktidarın ele geçirilmesi, SA açısından bir zafer olduğu kadar yeni bir belirsizlik yaratacaktır. Nazi Partisi artık muhalefetteki bir kitle hareketi değildir; devletin merkezine yerleşmiş bir iktidar odağıdır. Bu geçişin, paramiliter devrimci enerji ile devletin kurumsal sürekliliği arasında zorunlu bir çatışma üretmesi ise kaçınılmazdır. SA kadroları, iktidarın sokakta kazanıldığını düşünmekte ve bu kazanımın radikal bir toplumsal dönüşümle tamamlanmasını istemektedir. Ancak Hitler’in önceliği, hareketin devrimci taşkınlığını sürdürmekten çok, iktidarı istikrarlı biçimde kurumsallaştırmaktır.

Bu noktada Ernst Röhm’ün liderliği, SA’nın rejim içindeki konumunu daha da tartışmalı hale getirmiştir. Röhm, SA’nın sadece yardımcı bir güç değil; Almanya’nın gelecekteki asli ordusu olması gerektiğini savunmaktadır. Reichswehr’in yerine geçme fikri, örgüt içinde yaygın bir heyecan yaratmış, ancak devletin geleneksel kurumları açısından kabul edilemez bir tehdit üretmiştir. Ordu, Nazi hareketinin yükselişine belirli ölçülerde göz yummuş olsa da kendi varlığını ortadan kaldıracak bir dönüşüme izin vermeyecektir.

SA’nın milyonlara ulaşan kitlesel büyüklüğü, rejim açısından çift yönlü bir anlam taşımaktadır. Örgüt, Nazi iktidarının sokaktaki dayanağı olarak vazgeçilmezdir; ancak kontrol edilmediği takdirde devlet otoritesini aşındıracak bir güç potansiyeli de barındırmaktadır. Hitler’in karşı karşıya kaldığı mesele, tam da bu ikili karakterden doğmuştur: SA devrimin motorudur, fakat devletleşme sürecinde bir engel haline gelmektedir.

1934 yazına gelindiğinde SA’nın konumu artık sürdürülebilir olmaktan çıkmış durumdadır. Parti içindeki radikal taban ile ordu ve muhafazakar elitler arasındaki gerilim keskinleşmiş, Hitler’in tercih yapması kaçınılmaz hale gelmiştir. Uzun Bıçaklar Gecesi, söz konusu tercihin şiddet yoluyla verilmiş kararı olarak ortaya çıkacaktır ...

• İktidarın Dengesi: Ordu, Muhafazakar Elitler ve Röhm Sorunu

  
  

1933 sonrasında Almanya’da siyasal yapı yüzeyde radikal bir dönüşüm geçirmiş görünmektedir; ancak devlet aygıtının çekirdeği bütünüyle çözülmüş değildir. Reichswehr, bürokrasi ve geleneksel muhafazakar çevreler, yeni rejimle temkinli bir ilişki kurmuş; Hitler’in yükselişini desteklemekle birlikte kurumsal özerkliklerini koruma eğiliminde olmuştur. Bu tablo, Nazi hareketinin devrimci söylemi ile devletin süreklilik iddiası arasında kırılgan bir denge yaratmıştır.

Hitler açısından temel mesele, iktidarın hukuken değil fiilen merkezileştirilmesidir. Şansölyelik makamı elde edilmiş olsa da Almanya’nın silahlı gücü doğrudan Nazi kontrolüne girmiş değildir. Reichswehr, Versailles Antlaşması’nın sınırlamaları altında küçük fakat disiplinli bir yapı taşımakta; kendisini devletin asli kurumu olarak görmektedir. Bu nedenle SA’nın giderek büyüyen nüfuzu ve Röhm’ün orduyu yutma yönündeki söylemi, askeri elit tarafından varoluşsal tehdit şeklinde algılanmıştır.

Röhm, SA’yı devrimin taşıyıcı gücü olarak konumlandırmakta ve hareketin “ikinci aşamasının” kaçınılmaz olduğunu savunmaktadır. Bu yaklaşım, Nazi ideolojisinin sosyal radikal unsurlarını diri tutmaktadır. SA kadroları, büyük sermaye ile kurulan pragmatik ilişkilerden ve eski devlet elitleriyle yapılan uzlaşmalardan hoşnutsuzdur. Onlara göre 1933, devrimin başlangıcıdır ve toplumsal hiyerarşilerin köklü biçimde yeniden düzenlenmesi gerekmektedir. Ancak Hitler’in önceliği, rejimin sürekliliğini garanti altına almaktır. Bu hedef, sokak devrimciliğinin kontrol altına alınmasını zorunlu kılacaktır.

1934 baharında gerilim açık biçimde yükselmiştir. Ordu komutanları, SA’nın sınırlandırılması yönünde Hitler’e baskı yapmaktadır. Cumhurbaşkanı Hindenburg’un sağlığı giderek kötüleşmekte; ölümünün ardından devlet başkanlığı yetkilerinin nasıl düzenleneceği belirsizlik yaratmaktadır. Bu koşullar altında Hitler’in ordu desteğini güvenceye alması yaşamsal önem taşımaktadır. Reichswehr’in desteği olmaksızın iktidarın tam anlamıyla konsolide edilmesi mümkün görünmemektedir.

Hitler, ilk aşamada Röhm’ü yatıştırmaya çalışmıştır. SA’nın tatbikatlarının sınırlandırılacağına dair sözler verilmiş, örgütün orduya alternatif bir güç olmayacağı yönünde açıklamalar yapılmıştır. Ancak aynı dönemde SS liderliği ve güvenlik aygıtı içinde farklı bir hazırlık sürdürülmektedir. Himmler ve Heydrich, SA’nın “darbe planladığı” yönünde dosyalar oluşturmakta; Röhm’ün şahsında örgüt kriminalize edilmektedir. Böylece tasfiye için gerekli meşruiyet zemini hazırlanmıştır.

Haziran ayının son günlerine gelindiğinde Hitler’in tercih alanı daralmıştır. Ordu açık bir tavır beklemekte; muhafazakar çevreler SA’nın dizginlenmesini şart koşmaktadır. Hitler’in kararsız kaldığı yönündeki izlenim, yerini hızlı ve sert bir müdahaleye bırakacaktır. 30 Haziran sabahı Münih’te başlatılan operasyon, parti içi bir disiplin hamlesi olmanın ötesine geçecek; rejimin gelecekteki yönünü belirleyen kapsamlı bir tasfiyeye dönüşecektir.

Karar anı, Nazi iktidarının karakterini açığa çıkarmıştır. Hitler, devrimin radikal kanadı ile devletin kurumsal sürekliliği arasında seçim yapmış; tercih, iktidarın merkezileştirilmesi yönünde olmuştur. Uzun Bıçaklar Gecesi bu tercihin somut ifadesi olarak tarihe geçecektir.

• 30 Haziran 1934: Tasfiyenin Başlangıcı ve Şiddetin Kurumsallaşması

  
  

30 Haziran 1934 sabahı başlayan operasyon, Nazi iktidarının kendi içindeki güç dengelerini yeniden kurma hamlesi olarak şekillenmiştir. Hitler’in Münih’e ani ziyaretiyle başlayan süreç, kısa sürede hareketin devrimci potansiyelini hedef alan geniş bir tasfiyeye dönüşecektir. Uzun Bıçaklar Gecesi olarak anılacak bu operasyon, planlı ve koordineli bir devlet şiddeti pratiğinin erken örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Hitler, SA liderliğinin bir araya geldiği Bad Wiessee’ye yapılan müdahalede bilfiil hazır bulunmuş; sonuçta Röhm ile yakın çevresi tutuklanmış ve örgütün üst kadrosu ivedi bir biçimde etkisiz hale getirilmiştir. Bu sahne, Nazi hareketinin kendi içindeki eski yoldaşlık bağlarının artık politik bir anlam taşımadığını göstermektedir. İktidarın sürekliliği, kişisel sadakatten daha öncelikli bir mesele haline gelmiştir. Röhm’ün tutuklanması, operasyonun sembolik başlangıcıdır; ancak tasfiye bununla sınırlı kalmayacaktır.

Mezkur girişim kısa süre içinde münhasıran SA’yı hedef alan bir operasyon olmaktan çıkmıştır. Rejim, bu fırsatı sadece paramiliter bir yapıyı dizginlemek için değil; aynı zamanda geçmişten kalan muhafazakar rakipleri ortadan kaldırmak için de kullanacaktır. Eski şansölye Kurt von Schleicher’in öldürülmesi, tasfiyenin kapsamını açık bir biçimde göstermektedir. Böylece operasyon, parti içi disiplin hamlesi olmaktan çıkarak rejimin tüm potansiyel alternatif odaklarını yok etmeye yönelmiştir.

Bu noktada şiddet, spontan bir patlama olarak değil; devletin yeni meşruiyet biçimi olarak ortaya çıkmaktadır. Bilahare Hitler, infazları kişisel bir intikam duygusundan ziyade rejimin “kendini koruma” zorunluluğu söylemiyle gerekçelendirmiştir. Operasyonun hemen ardından yapılan açıklamalarda, devletin iç düşmanlara karşı harekete geçtiği vurgulanacaktır. Böylece hukukun yerine lider iradesinin geçtiği yeni bir siyasal düzen kurulmaktadır.

Röhm’ün kaderi, sembolik olarak tasfiyenin doruk noktasını teşkil etmektedir. Tutuklandıktan sonra kendisine intihar etme fırsatı sunulmuş, reddetmesi üzerine infaz edilmiştir. Bu olay, Nazi rejiminde sadakatin artık güvence sağlamadığını göstermektedir. Hareketin erken döneminde Hitler’in en yakın müttefiklerinden biri olan Röhm, iktidarın mantığı içinde “fazlalık” haline gelmiş ve ortadan kaldırılmıştır. Bu tasfiye, Nazi iktidarının devrimci kadroları dahi tüketebilen yapısını açığa çıkaracaktır.

Uzun Bıçaklar Gecesi’nin bilançosu kesin rakamlarla tam olarak belirlenemese de, operasyon sırasında onlarca kişinin öldürüldüğü bilinmektedir. Resmi açıklamalarda sınırlı sayılar telaffuz edilmiş, ancak rejimin şiddeti gizleme ve yeniden çerçeveleme kapasitesi erken aşamada ortaya çıkmıştır. Önemli olan sayıların ötesinde, bu gecenin siyasal anlamıdır: Nazi rejimi, kendi içindeki bağımsız güç alanlarını yok ederek iktidarı merkezileştirmiştir.

Bu operasyonun en belirleyici sonucu, SA’nın siyasi etkisinin kırılması ve SS’in yükselişidir. SA artık devrimin motoru değil, kontrol altına alınmış bir kitle örgütü olarak kalacaktır. SS ise rejimin asli baskı aygıtı haline gelmeye başlayacak, Nazi devletinin güvenlik mimarisini şekillendirecektir. Bu dönüşüm, totaliter iktidarın kurumsal biçimini güçlendirmiştir.

Uzun Bıçaklar Gecesi, Nazi iktidarının iç tasfiye mantığını açık biçimde göstermektedir. Totaliter rejim, düşmanlarını dışarıda aramakla yetinmemekte ve kendi içindeki olası alternatifleri de ortadan kaldırarak varlığını sürdürmektedir. 30 Haziran gecesi Almanya’da yaşananlar, Nazi devletinin yalnızca muhalefeti bastırmadığını, aynı zamanda kendi devrimci geçmişini de tasfiye ettiğini ortaya koymuştur.

• Tasfiyenin Ardından: Konsolidasyon, Meşruiyet ve Yeni Rejim Evresi

Uzun Bıçaklar Gecesi’nin hemen ardından ortaya çıkan tablo, Nazi iktidarının yön değiştirdiğini açık biçimde göstermiştir. SA’nın tasfiyesi, tek başına bir örgütün zayıflatılması anlamına gelmemektedir; daha geniş ölçekte, rejimin hangi toplumsal ve kurumsal temeller üzerinde yükseleceği belirlenmiştir. Hitler, sokak devrimciliğinin radikal potansiyelini ortadan kaldırmış, devlet aygıtının geleneksel unsurlarıyla uyumlu bir diktatörlük biçimini inşa etmeye yönelmiştir.

Operasyonun en kritik sonucu, Reichswehr ile Nazi rejimi arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasıdır. Ordu, SA’nın etkisizleştirilmesini memnuniyetle karşılamış ve Hitler’in iktidarına açık destek vermeye başlamıştır. Bu destek, bilhassa Hindenburg’un ölümüne yaklaşılan günlerde yaşamsal önem taşımaktadır. Ağustos 1934’te Hindenburg’un hayatını kaybetmesiyle birlikte Hitler, şansölyelik ile cumhurbaşkanlığı yetkilerini birleştirecek ve Führer unvanıyla devletin mutlak merkezine yerleşecektir. Bu süreçte ordu, Hitler’e bağlılık yemini ederek rejimin yeni otorite kaynağını tanımıştır. Böylece siyasal iktidar, kurumsal bir sadakat mekanizmasıyla pekiştirilecektir.

Tasfiyenin bir diğer sonucu da, SS’in yükselişidir. Uzun Bıçaklar Gecesi, SS’in rejim içindeki konumunu güçlendirmiş ve onu Nazi devletinin asli güvenlik aygıtı haline getirmiştir. Bu vetirede SA’nın kitlesel ve kontrolsüz karakteri yerine, daha disiplinli ve doğrudan lidere bağlı bir baskı mekanizması kurulacaktır. Söz konusu dönüşüm, totaliter rejimin kurumsal formunu sertleştirmiş; şiddet, sokak çatışmalarından devletin merkezi denetimine taşınmıştır.

Hitler’in operasyonu meşrulaştırma biçimi, Nazi politik düzeninin hukuk anlayışını da açığa çıkaracaktır. Tasfiyeler, yargı süreçleriyle değil; lider kararıyla yürütülmüştür. Hitler, operasyonu “devletin kendini savunması” olarak sunmuş ve böylece hukukun sınırlarının lider iradesi tarafından belirlendiği yeni bir norm yaratmıştır. Devletin meşruiyeti, artık kurallara dayalı bir sistemden değil; Führer’in kararlarının mutlak otoritesinden türemektedir. Bu durum, Nazi Almanyası’nda istisna halinin kalıcı bir yönetim biçimine dönüştüğünü göstermektedir.

Uzun Bıçaklar Gecesi, Nazi hareketinin devrimci söylemi ile devletleşme pratiği arasındaki gerilimin şiddet yoluyla çözüldüğü bir dönemeçtir. Hitler, iktidarını sağlamlaştırmak adına kendi hareketinin radikal kanadını feda etmiş, rejimi daha geniş bir devlet koalisyonu üzerine oturtmuştur. Bu gece, totaliter iktidarın yalnızca muhalefeti bastırarak değil; kendi içindeki alternatif güç ihtimallerini de yok ederek güçlendiğini ortaya koymaktadır.

Tarihsel açıdan bakıldığında, Uzun Bıçaklar Gecesi Nazi rejiminin gerçek karakterini belirginleştirmiştir. Sokak devrimciliği döneminin yerini kurumsallaşmış devlet şiddeti almıştır. Parti içi mücadele, devletin yeni güvenlik mimarisiyle sonuçlanmış; iktidarın sınırları liderin iradesiyle çizilmiştir. 30 Haziran gecesi, Nazi Almanyası’nın sadece düşmanlarını değil; kendi geçmişini ve devrimci vaatlerini de tasfiye ettiği bir eşik olarak tarihe kazınmıştır.